Inspiratie

Het belang van betrouwbare data en juridische waarborgen

Door Philippe van Wijnen.

De inwerkingtreding van de Algemene Verordening Gegevensbescherming op 25 mei 2018 lijkt alweer even geleden. Overheden, organisaties en bedrijven moesten destijds – soms snel nog op het laatste moment – de vereiste maatregelen nemen om tijdig te voldoen aan deze nieuwe Europese verordening. De grote hype van dat moment verdween daarna weer maar sinds de corona uitbraak is privacy wederom een hot topic. Alleen de context is nu anders. De strijd tegen het virus verplicht ons tot het stellen en beantwoorden van diverse fundamentele vragen. Niet alleen over de relatie tussen volksgezondheid en economie, minstens zo belangrijk is de vraag welke waarde we daarbij willen toekennen aan de bescherming van privacy. Dat zien we bijvoorbeeld bij het ontwikkelen van de veelbesproken corona-app. Hoe verhoudt die zich tot onze persoonlijke levenssfeer? Wie mag wat doen met de verzamelde data en voor hoe lang? Mogen werkgevers hun werknemers verplichten een temperatuurmeting te ondergaan?

Stoere kreten als ‘whatever it takes’, ‘privacy is belangrijk maar nu even niet’ of ‘wat nou privacy, ik heb toch niets te verbergen’ voegen doorgaans weinig toe aan een zinvol debat en geven hooguit blijk van onderschatting van het onderwerp. Privacy in de zin van databescherming is beslist geen private aangelegenheid of een luxe recht op je eigen space. De term ‘privacy’ is om die reden ook niet altijd goed gekozen. NRC-columnist Maxim Februari legt in een recente column de vinger op de zere plek. “Als je het land gaat besturen met data, en dat zal in deze nieuwe coronasituatie versneld gaan gebeuren, moet je goed bedenken wat dat betekent voor de fundamentele beginselen van de rechtsstaat. Voor het legaliteitsbeginsel, de toegang tot de rechter, de betrouwbaarheid van de overheid en het recht op gelijke behandeling. ‘Privacy’, met zijn associatie van een luxe privéleventje, beschrijft dat terrein in de verste verte niet.” Februari verwijst daarbij naar de toeslagenaffaire bij de Belastingdienst. Die was niet zo’n ramp omdat mensen hun privacy kwijt waren, het was een ramp omdat aan onbetrouwbare data verregaande en foute conclusies werden verbonden. “De corona-app heet onderdeel te zijn van een ‘exit-strategie’ maar is in werkelijkheid deel van een ‘intro-strategie’. Er wordt een nieuwe manier van besturen geïntroduceerd.”

Voor een nuttig debat zouden we ons dus eerst moeten bezinnen op het gebruik van duidelijke terminologie. Waar hebben we het eigenlijk over? Vaak geldt dat waar het begrip ‘privacy’ wordt gebezigd, men eigenlijk doelt op databescherming. Ook hebben we in onze zoektocht naar oplossingen weinig aan het scheppen van schijntegenstellingen zoals het belang van privacy/databescherming enerzijds tegenover het algemeen belang van de volksgezondheid of de economie anderzijds. Het gaat uiteindelijk om het vinden van een goed evenwicht van verschillende belangen binnen de kaders van de rechtsstaat. Het voortbestaan van die laatste is in het geding wanneer de overheid blindvaart op data zonder daarbij de vereiste wetenschappelijke betrouwbaarheid en juridische waarborgen in acht te nemen.

Als we de risico’s van data gedreven bestuur nu al niet altijd lijken te snappen, hoe moet dat dan met de veel complexere aspecten van de vierde industriële revolutie die ons in de komende jaren zullen overspoelen? Voorbeeld: Elon Musk staat op het punt om met zijn bedrijf Neuralink te experimenteren met hersenchips die vanaf smartphones zijn te besturen. Ander voorbeeld: nieuwe toepassingen van virtual reality (VR) en augmented reality (AR) zullen de interactie tussen mens en computer steeds ingewikkelder maken en ons als samenleving met almaar grotere juridische en ethische vraagstukken confronteren. Of zaken zoals artificial intelligence, augmented analytics, machine learning, the internet of things, wearables, blockchains, voice interfaces en chatbots, autonoom vervoer, quantum computing en nanotechnologie, om er slechts een paar te noemen. Het zijn technologische ontwikkelingen die vooralsnog meer vragen oproepen dan dat we er passende antwoorden voor klaar hebben liggen. Hoe willen we een steeds meer door technologie beheerste leefomgeving met elkaar beheersbaar houden? Laten we hopen dat overheden en burgers gezamenlijk het groeiend aantal uitdagingen op het gebied van privacy/databescherming het hoofd zullen bieden. Voor het behoud van onze rechtsstaat zijn betrouwbare data en juridische waarborgen daarbij essentieel.